Sergio Leone The Good, The Bad and The Ugly filminden sonra Western filmi yapmamaya karar verir. Çünkü söylemek ve anlatmak istediği bütün her şeyi anlattığı düşüncesindedir. Fakat Hollywood Stüdyoları kendisine sürekli Western filmleri yapması konusunda tekliflerde bulunur. Bu tekliflerden birisi United Artists tarafından yapılan ve oyuncu kadrosunda Charlton Heston, Kirk Douglas ve Rock Hudson’ın oynayacağı bir filmdir. Fakat bu teklifi Leone reddeder. Daha sonra Paramount kendisine oldukça büyük bir bütçeye sahip ve Henry Fonda’nın başrolünde olacağı bir film teklifinde bulunur. Leone bir daha Western yapmama inadından kendisinin favori oyuncusu olan ve hep film çekmek istediği Henry Fonda sayesinde vazgeçer ve ortaya Once Upon a Time in The West çıkar.

Filmin konusu kısaca şöyle, Frank (Henry Fonda) kanun dışı işler yapan bir adamdır. Adamlarıyla birlikte yaşadığı yerdeki demiryolu projesiyle ilgili bir takım kirli işlerin içindedir ve bu sebeple birçok cinayet işlemiştir. Öldürdüklerinin içinden Brett McBain’in eşi Jill (Claudia Cardinale) eşinin intikamını almaya karar verir ve Frank’in düşmanları Harmonica (Charles Bronson) ve Cheyenne (Jason Robards) ile birlikte Frank’e karşı gelmeye başlarlar.

Oyuncu kadrosunun zenginliği ve performanslarındaki başarı övgüyü hak ediyor. Henry Fonda Frank rolüyle harika bir iş çıkarmış. Zaten kendisi de bir röportajında Once Upon a Time in The West’in favori filmi, Frank’in ise en başarılı bulduğu rolü olduğunu belirtmiş. Canlandırdığı rol kuşkusuz sinema tarihindeki en iyi “kötü adam” performanslarından birisi. Bronson, Cardinale ve Robards da çok iyi oyunculuk sergilemiş filmde.

Film hiç şüphe yok ki Sergio Leone’nin başyapıtı ve Western filmleri içinde belki de en iyisi. Çekimler, oyuncu kadrosu, senaryo ve filme diyaloglar kadar büyük etkisi olan Ennio Morricone’nin harika müzikleriyle izlemesi oldukça keyifli bir film.  Sergio Leone bu filminde de çoğunlukla beraber çalıştığı besteci Ennio Morricone’nin müziklerine yer vermiş. Morricone, yönetmen Leone’nin yönlendirmeleriyle filmin müziklerini henüz çekimler başlamadan tamamlamış. The Good, The Bad and The Ugly’de olduğu gibi bu unutulmaz müzik filmin ihtişamına çok büyük katkıda bulunmuş. Karakterlerin ruhunu çok iyi yansıtan müzikler ortaya çıkmış. Müziklerin filmin çekimlerine başlanmadan bitmiş olması, Leone’nin hep yapmak istediği filmin çekimleri boyunca, oyunculara backgroundda filmin müziklerinin eşlik etmesi isteğini gerçekleştirmiş.

Once Upon a Time in The West oyunculuk, senaryo, yönetmenlik, sinematografi, müzikler ve sahip olduğu bütün her şey ile çok başarılı bir film. Her sahnesiyle izleyici üzerinde büyük etki bırakan izlemeye değer bir film.

Link:

Sergio Leone, 1929′da Roma’da bir sessiz film yönetmeninin oğlu olarak dünyaya geldi. 1948′de Bisiklet Hırsızları (Ladri di Biciclette, 1948) filmiyle yönetmen yardımcılığına başladı. İşbilir ve hayalgücü zengin bir kişi olarak aranan bir yönetmen yardımcısı oldu (toplam 58 film). Özellikle McCarthy’cilik yüzünden İtalya’ya kaçmış Amerikalı yönetmenlerle çalıştı. (Wyler’ın Ben-Hur’u Wise, Zinnemann..) 1959′da Gli Ultimi Giorni di Pompei yönetmeni Mario Bonnard hastalanınca, senaryoda imzası da olan Leone filmi tamamladı. Ardından yönettiği (Il Colosso di Rodi) bir “Antik Western” olarak büyük ticari başarı kazandı. Daha sonra Aldrich için Sodom and Gomora senaryosunu yazdı. Ancak yönetime katılması tepkiyle karşılandı. Filmde ikinci yönetmen mi, yoksa ikinci ekibin adı silinen yönetmeni mi olduğu belirsiz kaldı. Her durumda, bir eskiçağ filmleri ustası olarak doğmuştu artık. ABD’ye yaptığı bir yolculuğun ardından kendi yolunu çizdi. 1964′de Bob Robertson takma adıyla, Roberto Roberti takma adını kullanan babasına bir saygı olarak, bir avuç parayla Per un Pugno di Dollari‘yi çekti ve Spaghetti Western’in yaratıcısı oldu. Bu tür, bir 10 yıl beyazperdeleri sardı. Bu çizgideki filmlerini 1973′te yapımcı olarak çektiği Il mio nome e Nessuno ile noktaladı; bu filmin yorgun kahramanının tek isteği silahını atıp köşesine çekilmekti. Bu arada Per Qulche Dollari in Piu (1965) ve Il Buono, Il Brutto, Il Cattivo (1966) ile önceki türünü sürdürdü ve “dolar”üçlemesini bitirdi. Uluslararası bir üne ulaştı ve Batı’da Kan Var‘ı çekti (C’era una Volta in West, 1968). Senaryosunu Bertolucci ile birlikte yazdığı bu film, western üstüne vasiyetnamesini oluşturdu. Daha sonra Yabandan Gelen Adam‘ı yaptı (Gui la Testa, 1971)  Amerika’yı konu olan bu yeni üçlemenin son filmini çekebilmek için yapımcı olarak birkaç film gerçekleştirmesi gerekti.

Raul Walsh, 1965′te “Western bitti, seyirci artık istemiyor” diyordu. 1968′de Batı’da Kan Var Fransa’da 13.5 milyon seyirci topladı. Tasfiyeci görüşler, hemen filmin kopya ve taklit olduğunu haykırdılar. Unuttukları, ABD western’inin de üzerinde oynanan geçmiş tarihin yüceltilmiş görüntüsünden başka bir şey olmadığıydı. Western’de Batı; “Amerikan rüyası”nı temsil eder: Yeni bir ülkede yeni bir insan. Kendi halinde yaşayan sağır çobanı, kahraman ve “fatih” kovboy halinde dönüştürülmüştür. Gelenek ve görenekleri, değer yargıları ve giyim kuşamının tarihsel gerçeklere ters düşüşü ve çarpıtmalar artık önemli değildi (kızılderili soykırımını haklı göstermek gerekliydi)… İşte Leone bu düşsel Batı görüntüsünü altüst etti. Sakallı, uzun saçlı, hırpani, üstü başı kir pas içinde tipleri anlattı. Bu kişileri harekete geçiren temel etmenler, çıkar, açgözlülük ve korku oldu. Tüm eylemleri acımasız bir şiddete dayandı. Bunda haklıydı ama tiplerine gösterdiği titizlik, öyküyü aşar durumdaydı. Çünkü ona göre “Western, bir film türü olmaktan çok, düşlerimizin yurdudur.” Gerçekten de Leone’de gerçeklik, onun kendi evrenine uyarlanmış durumdadır. Yönetmen sağlam bir yapı içine düşüncelerini ve hayallerini yerleştirmektedir.

Eskiçağ filmleri ve Western’lerden oluşan Leone’nin sineması geniş kitleye dönük bir sinemadır. Bu kitlenin istediği nedir? Gösteri, büyük heyecanlar. İtalyan duyarlılığı, burada onur kavramı ve öz duygusunun egemenliği altına girer. Bir kaç dolar için’de ve Batı’da kan var’da anlatılan aile intikamıdır. Daha geniş bir çerçevede bakarsak, Leone hep çatışmaları ve trajik biten uzlaşmazlıkları konu edinir. Sonlarda düelloların yer alışı kuraldır. Hesaplaşma, “Rosa del conti” öyküyü açıklığa kavuşturur ve haklı çıkarır. Bu baştaki dayanılmaz acıyı (kız kardeşinin iğfali, erkek kardeşin öldürülmesi) gideren gerçek bir arınma bölümü olur. Geçmişin anısı (Leone “geriye dönüş” ten yararlanır ve bunu kötüye kullanır) onu silen bugüne kılavuzluk eder. Kemer tokası bağlanmıştır. Son sahne hep belli bir mekan da geçer. (İyi, Kötü ve Çirkin’de mezarlık Batı’da kan var’da yuvarlak avlu): Evrenin simgesi antik arenadır bu; orada insanın tutkuları sonsuz bir trajedi biçiminde canlanır. Bu bölümlerde aşırı bir tiyatrolaştırma, başkahramanların büyük bir soğukkanlılık içinde görkemli sunuluşları (Eastwood, Van Cleef) kaçınılmaza doğru zorunlu yürüyüşü yansıtan törensel bir ağırbaşlılık, buna eşlik eden uzun bekleyişler ve kısa parlamalar, çevrinmeler ve omuz çekimleri söz konusudur. Leone, “yavaşlatılmış hareket”ten yararlanarak filmin ya da kimi sahnelerin süresini uzatarak, ayrımları genişletme ve yayma yoluna gider. Yabandan Gelen Adam‘da Rod Steiger’le James Coburn’un ilk karşılaşmaları 30 dakika sürer!

Bu dizge içinde, giriş bölümü temel bir işlev taşır. Filmin atmosferi bu bölümde kurulur. Bu “dolar üçlemesi” için de geçerlidir: Jenerik, gözkamaştırıcı güneş, çok kısa ve hemen hemen sessiz çekimlerin art arda gelişiyle, görüntü önceliğinde, filmin sonunda çözüme bağlanacak sorun sergilenmiş olur. Her şey yerli yerine oturur. Burada dramatik ve lirik operadaki ilke uygulanacaktır: Her kahramana özgü müzik temaları, filmde zaten ya birbirine bağlıdır ya da çatışır. Müzik (hep Ennio Morricone’nin imzasını taşır) olay örgüsüyle hey aynı biçimde eklemlenir; eşlik eder ama yorumlar da; anlatı sürecinin bir parçası olur.  Çekimden önce bestelenir, çekim sırasında parçalanıp dağıtılır! Batı’da Kan Var, efsaneler Batı’sına vadayı dile getiren bir müziğe dayanarak çekilmiştir. Son görüntü için kamera, tren yolundaki erkeklere içecek veren C. Cardinale’yi çerçeveye alır; yani uygarlık gelişmektedir. Sonra sağa doğru bir çevrinme yapar; kovboy J. Robards can çekişirken, öcünü alan yalnız adam Bronson uzaklaşır.

Western’lerde o güne dek genellikle yer verilmeyen kadın, burada büyük önem taşır. Başta fahişe olan bu tip, filmin sonunda aşağı yukarı bir genel ev sahibesi durumundadır. Cardinale tipi, özet biçimde, Batı’nın fethinin kadınlar düzleminde gösterilişidir. Yarın, aile gelecek ve kadın egemenliğine dayanacaktır. Salt erkekler arası oyunlar bitmiştir; kin ve dostluk, güvensizlik ve dayanışma arasındaki bulanık ilişkiler bitmiştir. İnançsız ve yasasız, geçmişsiz ve geleceksiz bu toplumdışı kahramanlar, düşmanca ya da grotesk bir çevre içinde sürekli kulağı kirişte “kim var orada?”larla yaşayan bu yalnız kurtlar artık son bulmaktadır. Leone içgüdüsel, ilke ve mutlak bir dünyaya olan özlemini açıkca duyumsatır. Amerikalılar için kahraman okulu sayılan western, Leone için insanın özünü ortaya koyar. Kim iyidir? Kim kötüdür? Ya ikisininde yanıtı, değişik koşullar içine yerleştirilen aynı insansa? İyi, Kötü ve Çirkin aşağı yukarı birbirlerinin yerini ve sanını alabilecek tiplerdir. Yabandan gelen adam’ın ahlaksız devrimcisi ve safyürekli haydutu aynı ön adı taşırlar: Juan/Sean. Leone, uyumlu bir biçimde bireyden topluluğa ve iktidar ilişkilerine geçer. İyi, Kötü ve Çirkin filminden başlayarak öne sürdüğü kimi siyasal görüşlerini gitgide daha açıkça dile getirir. Savaş ya da kapitalizmin yükselişi karşısında (Batı’da Kan Var’daki MacBein’ler katliamı “uygarlık” hiçbir anlam taşımaz. Her yerde tam bir kaos ve şiddet egemendir. Peki ne yapmalıdır? Boyun eğip teslim mi olmalı yoksa tek başına, kendisi için mi döğüşmelidir insan? Bunlar  basit, hatta basitçi görüşlerdir. Tehlikeli görüşler Talion yasasından (göze göz, dişe diş)sonra, en güçlünün yasası ve en düzenbazın yasası mı?

Bu noktada Commedia dell’Arte‘nin değişmez kurallarını buluyoruz.; Toplum yergisi. Bir avuç dolar, Goldoni’nin İki Efendinin Uşağı Arlecchino’sundan esinlenmiş bir Kurosava filminin uyarlamasıdır. Eastwood-Wallach ya da Steiger-Coburn ikilisi, sorumlu bir adamla soytarısı arasındaki klasik düo’yu yeniden yaratırlar. Gülmece, alay esin bolluğu ve kendine dıştan bakma sanatı ciddiyeti başarılı biçimde yenilgiye uğratır. Batı’da Kan Var’ın başlarında Kahraman Şerif’in (High Noon) bir parodisi vardır. Leone Adım Hiç Kimse’de de kendi kendisiyle alay eder. Yönetmenin tuhaflık ve ölüme değin tutku ve zevkini (Rodos Devi’nde bi aşk sahnesi yeşilimtrak mumyaların arasında geçer) ve başarılı oyuncu yönetimini de eklemek gerekir. Clint Eastwood ve Lee Van Cleef’i dünyaya tanıtan Leone, ideal Amerikalı Hanry Fonda’dan da inandırıcı bir “pis herif” tipi çıkarmıştır; bu, benzersiz ve asla yenilenmemiş bir başarıdır.

Yabandan Gelen Adam’dan sonra Leone “Amerika” üçlemesini bitirmek için 11 yıl beklemek zorunda kalacaktır.

Kaynaklar:

wikipedia.org

Christopher Frayling, Spaghetti westerns: Cowboys and Europeans from Karl May to Sergio Leone

Howard Hughes, Once Upon a Time in the Italian West: The Filmgoers’ Guide to Spaghetti Westerns

Gelişim Sinema Dergisi, Ekim (1984)

Öteki Sinema‘da yayınlanan yazımdır.

Elbette İtalyan Westernler’de politik unsurlar göz ardı edilemez. Birçok yönetmen, yazar ve oyuncu Komünizm destekçisi olmakla beraber, filmdeki kötü adamlar genellikle Kapitalizm ve Emperyalizmi ifade eder. Dönemin politik ortamına bağlı olarak da Marksist söylemlerini eğlenceli bir biçimde beyazperdeye yansıtmaktan geri kalmazlar.

İzlediğim en iyi 10 Spaghetti Western:

1. The Good, the Bad, and the Ugly  (a.k.a. Il Buono, il brutto, il cattivo, 1966, Sergio Leone)
Bu film favori Sergio Leone filmlerimden bir tanesidir. Düşündürücü ve oldukça eğlenceli. Çok iyi bir senaryo ve S.Leone’nin buna katkısı inkâr edilemez. Film ilk olarak çoğu insan için Clint Eastwood’u çağrıştırsa da, Tuco rolünde izlediğimiz Eli Wallach belki de kariyerindeki en iyi performansı sergileyerek nazarımda takdire şayan bir iş çıkarmıştır. Defalarca da izlesem asla seyretmekten sıkılmayacağım filmlerden birisidir.

2. The Great Silence  (a.k.a. Il Grande silenzio, 1968, Sergio Corbucci)
Bence film Sergio Corbucci’nin yönettiği en iyi film. Filmi bence diğer Westernlerden ayıran en önemli özellik daha fazla şiddet içermesi. Filmde oldukça derin bir hümanizm ve sert bir gerçekçilik hakim. Klaus Kinski’nin yarattığı karakter oldukça zalim. Ayrıca filmde Jean-Louis Trintignant’ın oyunculuğu da övgüyü hak ediyor.

3. A Bullet for the General  (1966, Damiano Damiani)
Damiano Damiani tarafından yapılan bu eğlenceli ve hareketli Spaghetti Western müthiş silahlı çatışma sahneleri içermekte. Filmde çoğu Spaghetti Western’de gördüğümüz Amerikan kapitalizmi ve emperyalizmine yönetmen tarafından yapılan bir gönderme var. İlk bakışta karakterler birçok Western’de gördüğümüz tipik oyunculuğu andırsa da aslında daha kompleks ve derin bir oyunculuk içermekte.

4. Once Upon a Time in the West  (a.k.a. C’era una volta il West, 1968, Sergio Leone)
Harika bir S.Leone Western’i daha. Henry Ford filmde insafsız katil Frank rolüyle iyi bir iş çıkarmış. Özellikle bir çocuğu ve ailesini öldürdüğü sahne filmdeki en vahşi sahnelerden biri. Fakat kastın geri kalanı yerlerde sürünüyor. Filmin hikayesi ise gerçekten çok başarılı.

5. For a Few Dollars More  (a.k.a. Per qualche dollaro in più, 1965, Sergio Leone)
Bir diğer Lone / Eastwood filmi daha. Hikaye çok başarılı. Klaus Kinski’nin canlandırdığı Wild ve Lee Van Cleef’in canlandırdığı Col arasındaki oyunculuk oldukça iyi. İki oyuncu da benim favori kötü adamlarım arasında yer almakta. Filmde Eastwood pançosu ve şapkasıyla oldukça karizmatik.

6. Django  (1966, Sergio Corbucci)
Django serilerini sevmekle birlikte, buraya hangisini koymak konusunda kararsız kaldım. Fakat en sonunda ilk filmde karar kıldım. Filmde Franco Nero Django rolüyle gayet başarılı. Luis Enriquez Bacalov  imzasını taşıyan müzikler filme ayrı tat katmış. Bu arada Bacalov’un Oscarlı bir müzisyen olduğunu da belirtmekte fayda var.

7. Death Rides A Horse  (a.k.a. Da uomo a uomo, 1967, Giulio Petroni)
Kayda değer intikam temalı Western filmlerinden birisi. Lee Van Cleef ve John Phillip Law, Ryan ve Bill rolleriyle iyi bir performans sergilemişler. Filmde aralarında iyi bir kimya oluşmuş. Giulio Petroni yaratıcı kamera teknikleri kullanarak iyi bir iş çıkarmış. Nazarımda filmin en iyi sahnesi Bill ve kötü adam Burt Cavanaugh ( Anthony Dawson ) arasındaki poker oyununun olduğu sahne.

8. Massacre Time  (a.k.a. The Brute and the Beast/Tempo di massacro, 1966, Lucio Fulci)
Korku filmlerinin usta yönetmeni Lucio Fulci sinemanın birçok dalında film yapmıştır. Bu film de yelpazenin Western kısmında yer alır. Franco Nero ve George Hilton’un oynadığı film bu iki oyuncunun ilk büyük oyunculuk deneyimleri.  Fulci’nin bu ilk Western filmi birçok yönetmeni etkilemesine karşın hak ettiği değeri bulamamıştır.

9. My Name Is Nobody  (a.k.a. Il Mio nome è Nessuno, 1973, Tonino Valerii & Sergio Leone)
İtalyan thriller yönetmenlerinde Tonino Valerii ve Sergio Leone ortaklığından çıkmış başarılı bir Western filmi. Filmde yaşlı bir silahşörü canlandıran ve kariyerinin son demlerini yaşayan Henry Fonda S.Leone’nin verdiği fırsatla iyi bir oyunculuk sergilemiş ve Terrence Hill’i de es geçmemek lazım.

10. Dragon Strikes Back  (a.k.a. Shanghai Joe/Il Mio nome è Shangai Joe, 1972, Mario Caiano)
Film Spaghetti Western ve Kung Fu filmlerinin bir sentezi. Çin dövüş sanatları ustası olan Shanghai Joe’nun vahşi Batı’daki maceralarını konu alıyor. Film her ne kadar Kung Fu öğelerini barındırsa da saf bir Spaghetti Western. Klaus Kinski’yi burada da kahramanımız Joe’yu öldüren kişi olarak küçük bir rolde izliyoruz.

Öteki Sinema‘da yazdığım kendi yazımdır.