Film Argento’ya ticari anlamda oldukça getiri sağlamıştır. Zaten filmi de izlediğimiz zaman sinemasal değerini bir kenara bırakıp, “sex-murder” açısından bakılacak olunursa, ticari bir kaygısının olduğunu fark etmememiz mümkün değil. Filmdeki cinayet sahneleri yine filmin genelinde olduğu gibi oldukça başarılı. Filmin türüne yakışır abartılı kamera açıları ve yine abartılı dekorlardan kaçınmamıştır. Şiddet ve müziğin mükemmel uyumu da gözden kaçmıyor ve film boyunca İtalya’nın Rönesans ruhuna yakışır, bir birinden güzel klasik eserleri dinlerken, araya katilin ruhunu yansıtan ve bizi daha da bir telaşa sokan rock soundları girdiğinde tadından yenilmez bir hal alıyor. Opera salonundaki kuşların gözünden çekilmiş sahneler kamera hareketlerinin bir kuş gibi oradan oraya yalpalanması oldukça baş döndürücü, “bu gerilim bitsin de haydi artık odaklansın” diye umutla beklenilebilir. Ayrıca Argento, ilham kaynağı Hitchcock’un röntgenci sinema ruhuna saygı duruşunda bulunmaktan geri kalmamış.

Bir parça da filmin konusuna değinelim. 17 yaşındaki Betty, Verdi’nin Macbeth’indeki (İtalyan besteci Verdi’nin, Shakspeare’in Macbeth’ini temel alarak bestelediği 4 perdelik opera eseri) başrol oyuncusunun ayağını sakatlaması ile bu rolü alma şansı yakalar. Aslında bu kariyeri açısından büyük bir şanstır fakat Betty’e göre Macbeth kötü şans getiren bir eserdir ve eline geçen bu fırsatı bir parça isteksizlikle kabul eder. Çocukluğundan beri hayalle kabus arası gördüğü ama maskeli yüzünü hiç göremediği psikopatın hedefi haline gelir. Fakat Betty bunu bilmiyordur. Yavaş yavaş çevresindeki insanlar ölmeye başlar. Psikopat katil, cinayetleri esnasında Betty’i bağlar ve göz kapaklarına iğnelerle kaplı birer bant yerleştirir. Betty’nin çığlıkları ve korkularına şahit oluruz o esnada fakat kurtulduğu zamanlarda oldukça soğukkanlıdır. Belki de sürekli gördüğü rüyası sayesinde. Final opera performansından sonra katil ortaya çıkar, tabi burada katili teşhis edenler de çok önemli. Nihayetinde Betty gördüğü rüya ile ilgili geçmişiyle bir yüzleşme yaşar.

Filmde Macbeth’in uğursuzluğundan söz edilmiştir ki filmin çekim esnasında da birçok kaza ve teknik aksaklıklar yaşanmıştır. Hatta Argento’nun babası film henüz çekim aşamasındayken hayatını kaybetmiştir. Macbeth içeren bir oyun sahneleme, film çekme ya da oyuncu olma gibi bir planınız varsa bir kez daha düşünün derim. Şaka bir yana, sonunda hüsrana uğratsa da daha önce de bahsettiğim gibi, geniş kamera açıları ve film boyunca kullanılan müziklerle beslenmiş iyi bir film, “katil kim?” oyununa katılmak ve bir Dario Argento şölenine katılmak için izlenmeye değer.

Yeşim Koba

www.twitter.com/yeshimkoba

Film yukarıda da bahsettiğim gibi zaman zaman giallo tadı verse de ve bazı kişilerce bu sınıfın içine sokulsa da aslında Hitchcock sinemasına çok yakın. Özellikle Hitchcock’un ünlü filmi Vertigo ile benzerlikler yakalanabilir. Bunda tabi ki filmin lokasyon olarak San Francisco’da geçmesi ve ana fikrin benzerliğinin etkisi büyük. Fakat Fulci’nin kendine özgü tarzı ile birlikte.

San Francicso’lu ünlü ve çapkın doktor George Dumurrier (Jean Sorrel) evlidir fakat aynı zamanda bir sevgilisi vardır. Astım hastası olan karısı ölür ve polis kadının zehirlendiğini belirler. Doktor karısının ölümüyle sigortadan aldığı 2 milyon $ sonrasında polis tarafından karısının ölümünden sorumlu tutulur. Bir gün sevgilisiyle gittiği bir striptiz kulübünde dans eden kadın karısına ikizi kadar benzemektedir. Sadece sarı saçlısıdır. Hatta kadının evine gittiğinde onun da karısıyla aynı ilaçları kullandığını görür. Bundan sonra izleyicinin kafasında kadının gerçekten ölüp ölmediğiyle ilgili sorular oluşur. Doktor gerçekten suçlu mudur yoksa kadın yaşıyor mudur?

Filmde Fulci’nin yer verdiği soft-core seks sahneleri oldukça ölçülü kullanılmış. Bu sahnelerdeki etkiyi yükseltmek adına yaptığı artistik ışık kullanımı, kamera açıları ve yaptığı şık dokunuşlar sayesinde, sahneleri izlerken sıkılmak mümkün değil.

Filmin başrol oyuncuları Doktor Dumurrier ve egzotik dansçı Monica Weston rollerindeki Jean Sorrel ve Marisa Mell mükemmel performansları ile oldukça başarılılar. Zaten filmin en ilgi çekici anları bu ikili arasında geçen sahnelerde yer alıyor. Marisa Mell 60’lar İtalyan B filmlerinin Avusturyalı kült figürlerinden biri. Özellikle Mario Bava’nın pop-art, karikatür adaptasyonu 1968 yapımı Diabolik filmindeki Eva Kant rolüyle kendisini hatırlamak mümkün.  Ayrıca filmde tanıdık başka isimlere de rastlamak mümkün; Alberto De Mendoza, John Ireland ve Mario Bava’nın 1974 yapımı kült filmi Cani Arrabbiati’den hatırlayacağımız Riccardo Cucciola gibi.

Aslında temel öykü kendi başına yeterince sağlam; fakat bazı durumlarda önemsiz karakterler kullanılarak ve zaman zaman hikayeyi bulanıklaştırarak, izleyicinin bazı durumlarda filmden koptuğu anlar oluşuyor. Bu yüzden bu sağlam konunun daha derli toplu sunulması daha iyi olabilirdi. Filmin şüphesiz en dikkat çekici sahnesi finaldeki gaz odası sahnesi. Film başlı başına bir kült olamasa da bu son sahne kesinlikle sinema tarihinde unutulmayacaklar arasında yerini aldı.

İtalyan kült yönetmenlerin en büyük erdemlerinden olan sleaze ve zarifliği bir arada kullanma becerisi bu filmde de kendini gösteriyor. Dönemin İtalyan B filmlerini sevenler için kaçırılmaması gereken filmin, Riz Ortolani tarafından yapılan psychedelic müziklerinin de çok başarılı olduğunu belirtmek gerek. Una Sull’Altra izleyicide merak uyandıran, gizemli, ilginç bir film. Bir de bunların üstüne Marisa Mell faktörü eklenince kaçırılmaması gerekenler arasına giriyor.

Tolga Demirtaş (tolga@iyikotufilm.com)

Susan Scott ise yatağında keyif yaparken viskinin yanında bir de sigara yakar.

Zaman zaman Luc Merenda’yı da elinde viskiyle görmek mümkün.

Franco Nero’nun araba kullanırken viski içmeyi ne kadar sevdiği aşikar.

Anita Strindberg ve Florinda Bolkan’ın elinden çılgın partiler sırasında viski düşmez.

Jean Sorel’ın viski tutkusundan bahsetmeye gerek yok.

Evet, J&B kesinlikle Giallo’ların resmi içeceği. Filmlerde ürün yerleştirmesinin ve bu şekilde bir pazarlama taktiğinin yeni bir fikir olmadığı çok açık. Fakat J&B’nin Giallo filmlerinde kullanılması bilinçli bir pazarlama stratejisi değil. J&B şişesi 70’li yıllardaki hemen hemen birçok Giallo filminde görünür. Bunun belki de en büyük nedenlerinden biri J&B’nin bir Amerikan markası olarak Avrupa pazarına o tarihlerde yeni giriş yapması ve Giallo filmlerindeki Amerikan özentisi tavır olduğunu söyleyebiliriz. (Örn. Giallo filmlerinde kullanılan isimlerin birçoğu İngilizcedir.) Fakat işin ilginç yanı J&B firmasının markasının filmlerde bir simge olarak kullanıldığının farkında olmaması. Durumu biraz daha derinlemesine inceleyecek olursak bu işin altından kurnaz bir İtalyan’nın çıktığını görmekteyiz. İtalya’da o dönemde birçok alkollü içki markanın distrübitörlüğünü yapan Gaetono Bandini. Kuzey İtalya’da faliyet gösteren Bandini Amerikan özentisi İtalyan sosyetesini pazarlama stratejisinin bir parçası yaptı. Moda çekimlerinde, paparazzi fotoğraflarında J&B şişesinin görünülürlüğünü arttırdı.

Giallo filmlerinin olmazsa olmazlarından burjuva yaşam tarzının yanında belli bir statü göstergesi olarak J&B giallo filmlerinin olmazsa olmazlarındandır.

Tolga Demirtaş (tolga@iyikotufilm.com)

All the Colors of the Dark (1972)

Autopsy (1975)

The Bird with the Crystal Plumage (1970)

The Bloodstained Shadow (1978)

Perversion Story (1969)

The Red Queen Kills Seven Times (1972)

Filmde bir seri katil, İtalya’nın jet-setine mensup ailelerin kocalarını aldatan sadakatsiz eşlerini öldürmektedir. Katil, klasik giallolarda olduğu gibi kimliğini gizleyen siyah yağmurluk, siyah deri eldivenler, siyah bir fötr şapka ve başında da yüzünü kapatan siyah bir çorap giymektedir. Zina yapan eşleri sevgilileri ile beraberken fotoğraflayan katil, kadınları öldürdükten sonra cesetlerin yanına bu fotoğrafları da bırakır. Bir nevi kurbanların aslında masum olmadığını belirten bir mesajdır bu. Bu olayları soruşturan komiser Capuana (Farley Granger) ise aslında kurbanlarla aynı sınıftan bir adamdır. Karısı Barbara Capuna (Sylva Koscina) vasıtasıyla kurbanları tanımaktadır. Soruşturma devam ederken kasabanın zengin, kocalarını aldatan kadınları arasında tedirginlik had safhaya çıkar. Bu arada soruşturmada polise, cesetlere otopsi yapan doktor da yardım eder.

Film için öldürülen kadınların masum olmadığının belirtilmesi açısından ahlaki bir boyutu olduğunu veya kadın düşmanlığı yaptığını söyleyen kritikler yok değil. Fakat kadın düşmanlığı oldukça abartılı bir yorum. Ahlaki yönü ele aldığımızda ise şöyle de bir durum var, eşleri tarafından ihanete uğrayan kocalara da izleyicinin sempati duyması sağlanmamış. Kaldı ki kurban eşlerinin arasında başka kurban kadınlarla ilişki yaşayan adamlar var.
Yani olan bitenden hem haberdarlar hem de karşılıklı olarak bir ihanet var. Çok da ahlaki bir durum söz konusu değil yani. Hem kendi foyalarının ortaya çıkmasını istemedikleri hem de boynuzlu damgası yememek için soruşturmaya engel olmak isteyen eşler de yok değil. Film genel olarak insanların olumsuzlukları üzerine kurgulanmış gibi. Sahte ilişkileri, insanların çok da iyi varlıklar olmadığını vurguluyor. Bu tutum genellikle geç dönem giallolarında karşılaşılan bir durum.

Filmin oyuncu kadrosuna baktığımızda ise Avrupa kült sinemasından birçok tanıdık güzele rastlamak mümkün. Susan Scott adıyla da bilinen Nieves Navarro, Silva Koscina, Femi Benussi, Anabella Incontrerra, Krista Nell gibi. Filmin genelinde kendini gösteren çıplaklık ile tür içindeki en erotik filmlerden biri olmuş So Sweet, So Dead.

Giallonun altın çağını yaşadığı 70’li yıllara ait film seks ve cinayetin çok iyi harmanlandığı, sadistik cinayet sahnelerinin çok başarılı olduğu, atmosferiyle ve Giorgio Gaslini’nin müzikleriyle oldukça iyi bir film.

Tolga Demirtaş (tolga@iyikotufilm.com)

All the Colors of the Dark (Tutti i Colori del Buio) belki de yönetmen Sergio Martino’nun en ilginç filmlerinden birisi. Geleneksel anlamda bir giallo değil, nev-i şahsına münhasır bir film. Senaryo ile giallo unsurların bir araya gelmesi ile sıra dışı bir film çıkmış ortaya. Tabi bunda yönetmen Sergio Martino’nun yanı sıra senarist Ernesto Gastaldi, filmin müziklerini yapan Bruno Nicolai ve oyuncuların büyük payı var. Giallo’nun “Altın Çifti” olarak tanımlanan Edwige Fenech ve George Hilton başrollerde. Bu iki oyuncu dışında filmde Nieves Navarro (ya da bilinen bir diğer ismi ile Susan Scott) ve korku ve istismar sineması izleyicisinin Bava’nın Planet of the Vampires, Martino’nun Your Vice is a Locked Room and Only I have the Key, Umberto Lenzi’nin Man From Deep River ve bunun gibi daha birçok filmden hatırlayacağı Sırp asıllı İtalyan oyuncu Ivan Rassimov yer alıyor.

Film yukarıda da belirttiğim gibi saykodelik bir sekansla açılır. Bu rüya sahnesinde mavi gözlü bir adam yaşlı bir kadını bıçaklıyor, hamile bir kadın sedyede yatıyor ve yatakta da çıplak bir kadın var. Film boyunca gerçeklik ve rüyalar iç içe geçmiş bir halde ilerliyor. Hikaye bebeğini bir kazada kaybeden genç kadın Jane’in (Edwige Fenech) etrafında dönüyor. Erkek arkadaşı Richard (George Hilton) ile Jane’in arası, gördüğü rüyalar ve bu rüyaların etkisiyle başka bir gerçeklikte yaşamaya başlamasıyla kötü bir hal alır. Jane’in kız kardeşi Barbara (Nieves Navarro) kardeşini psikiyatrist Dr. Burton’a (Georges Rigaud) götürür. Jane’in gördüğü kabuslar devam etmektedir ve rüyalarında gördüğü ürkütücü mavi gözlü adam (Ivan Rassimov) tarafından sürekli takip edilmektedir. Komşusu Mary (Marina Malfatti) Jane’in bu kabuslardan kurtulması için onu Black Sabbath’a götürür. Orada yaşanan korkunç ritüellerden oldukça korkan Jane her ne kadar oradan kurtulmak istese de Satanistler onu bırakma konusunda çok istekli olmayacaktır.

All the Colors of the Dark, Sergio Martino’nun diğer filmlerinden bazı özellikleri ile ayrılıyor. Diğer filmlerine göre bu film daha psikolojik bir temele oturuyor. Tarz olarak oldukça saykodelik. Bunun yanı sıra filmin DVD versiyonunda Sergio Martino ile yapılmış söyleşide, Martino film için zamanının oldukça ilerisinde olduğunu, dönemin İtalyan izleyici için farklı bir deneyim yaşattığını ve izleyicinin buna hazırlıksız yakalandığı için tepki gösterdiğini söylüyor. Oysa David Cronenberg’in Videodrome ve David Lynch’in Mulholland Dr. gibi filmlerle bu tür filmlere aşina günümüz izleyicisi için film gerçek bir hazine değerinde.

Tolga Demirtaş (tolga@iyikotufilm.com)

A Blade in the Dark ya da bilinen bir diğer ismi ile House of the Dark Stairway, yönetmenin 1983 yılında çektiği bir giallo. Bruno’ya (Andrea Occhipinti) çekeceği korku filminin müziklerini yapmak için kadın bir yönetmen tarafından iş teklif edilir. Daha izole bir ortamda çalışmak ve olaya konsantre olabilmek için yeni bir eve, küçük bir villaya taşınır. Film için müzik çalışmalarına başladıktan bir süre sonra, genç kızların öldürüldüğü vahşi cinayetler olmaya başlar. Bruno müzikleri üzerinde çalıştığı filmin senaryosu ve işlenen cinayetler arasında birçok benzerlik keşfeder.

Filmin 2 hafta gibi çok kısa bir sürede çekildiği ve düşük bütçesi göz önünde bulundurulduğunda Bava’nın fena bir iş çıkarmadığı söylenebilir. Ayrıca film oldukça yaratıcı ve rahatsız edici cinayet sahnelerine sahip. Diğer birçok İtalyan giallosu ile kıyaslandığında en iyisi demek mümkün değil ama yine de başarılı. A Blade in the Dark filminin en başarılı yanı ise müzikleri. Gizemli sahnelerde, cinayetin adım adım yaklaştığını hissettiren ve heyecanı daha da arttıran müzikler Guido De Angelis ve Maurizio De Angelis’e ait.

A Blade in the Dark senaryo açısından çok tatmin edici olmasa da, içerdiği bazı gore sahneler, müzikleri, atmosferi ile giallo severler için kaçırılmaması gereken bir film.

Tolga Demirtaş (tolga@iyikotufilm.com)

Nora Davis (Leticia Roman) Roma’ya hasta teyzesini ziyaret etmek amacıyla gelir ve bu seyahat sırasında bir cinayete şahit olur. Ortada bir ceset ve ipucu olmadığı için ilk başlarda polise gördüklerinin gerçekliğini kabul ettiremese de bir gün gazetede gördüğü haber ile bu cinayetleri işleyenin “Alphabet Killer” isimli cinayetlerini kişilerin soyadı sırasına göre işleyen bir seri katil olduğunu anlar. Nora bir anda kendini büyük bir belanın içinde bulur. Artık gizemli katilin yeni hedefi Nora olmuştur.

Film oldukça hızlı bir tempoya sahip. Senaryo ve oyunculuklar, özellikle genç ve etkileyici Nora Rolündeki Leticia Roman çok başarılı. Plajda güneşlenme sahnesinde kameranın baştan ayağa Nora’nın üzerinde olduğu sahnede ekrana ne kadar yakıştığını görmek mümkün. Ayrıca Nora ve Marcello arasındaki kısa aşk sahnesinde de biraz erotizm görmek mümkün. Aynı zamanda John Saxon’un da başrolde iyi bir iş çıkardığını söylemeden geçmek olmaz.  Bava’nın filmlerinde doğal ışık kullanmayı pek tercih etmediğini ve renk kullanımı konusunda ne kadar usta olduğunu biliyoruz, bu filmde kullandığı yoğun bir dramatik etki veren aydınlatma çok başarılı. Renk kullanımı olmayan bu siyah beyaz filmde bu etkiyi gölgelerle çok iyi yansıtmış. 

The Girl Who Knew Too Much filmini izlerken yönetmeninin bir İtalyan olduğunu bilmiyorsanız, bir Hitchcock filmi izlediğinizi sanabilirsiniz. Ayrıca Bava filmine verdiği isimle bir nevi Hitchcock’a saygı duruşunu gösteriyor diyebiliriz. (Hitchcock’un 1956 yapımı The Man Who Knew Too Much filmi ile olan isim benzerliği). Entrika, röntgencilik, şüphe, gerilim ve cinayet ile beraber Hitchcock ruhuna, içine mizah unsurları ve biraz da romantizm katarak eşsiz bir hale sokuyor.

Filmdeki her bir sahne Bava’nın yönetmenlik yeteneğini gözler önüne seriyor. Küçük bir sahnede bile ne kadar detaycı çalıştığını, ufak bir kamera hareketiyle bir anda seyircide büyük bir gerginlik ve şüphe yarattığını görüyoruz. Gizem tüm film boyunca devam ediyor, izleyiciye filmin sonuna kadar katil ile ilgili farklı tahminlerde bulunduruyor.

Film Amerika pazarında ise The Evil Eye ismiyle gösterime girmiş. Fakat sadece isminde değil bazı sahnelerde de değişiklikler olmuş. Uyuşturucu içeren görüntüler çıkarılıp daha fazla komedi unsuru ilave edilmiş. Ayrıca Robert Nicolasi müzikleri de Amerika gösteriminde yer almıyor.

The Girl Who Knew Too Much, tam bir giallo klasiği. Türün sevenleri ve Bava hayranları için kaçırılmaması ve mutlaka izlenmesi gereken bir film.

Tolga Demirtaş (tolga@iyikotufilm.com)

Filmdeki görsel olarak zengin sinematografi inkar edilemez. Aslında, tıpkı resimli roman okuyormuşsunuz hissi veren pek çok usta çekim bulunuyor. Amer, Hélène Cattet ve Bruno Forzani tarafından uyarlanmış ve yönetilmiş Fransız bir drama ve korku giallo filmi. Bava, Argento ve Martino’nun gibi efsanelerin bıraktıklarını topluyor. Başka bir deyişle, Giallo fikrini konu alıyor ve tam bir inançla bu konuyu işliyor. Bu sizin tarzınız olabilir de olmayabilir de, ancak bu türün hiç olmadığı kadar güçlü bir örneğinide bize sunmakta Amer.

Alışılmadık olan şey film boyunca gerçek diyalogların az olmasıdır. Daha çok meydana gelen olaylara ve küçük Ana’yı, hayatının çeşitli sahnelerinde takip eden soğuk korku anlarına sırtınızı dayarsınız. Bu korku öğesi sizin sıradan bir dışavurumunuz değil, daha ziyade bizzat görme eyleminizle derinden ilgilidir.

Film Ana’yı daha çok bir hikaye anlatımı gibi takip eden çeşittli sahnelerlen oluşmakta. “Amer” asla yaklaşan bir korku hissini gerçek anlamda arttırmıyor, daha çok Ana’yı hayatı ve hayalleri boyunca izleyen bir korku harmonisinin olduğuna dair yeniden meydana gelen bir kabusu işliyor. Bu sebeple, sürekli ona görünen hayaletler daima bilinçaltında var oluyor. Amer’in, ayrıca her  yüz ifadesini, ince hareketleri, detaylı çerçevelendirmeyi ve kendi içerisinde hikayenin görsel duygusunu gerçek anlamda istismar ettiğini söyleyebiliriz. Ana on yaşlarında annesiyle yürürken bile, gerginliği, merakı, beklentiyi ve yeni meraklarla birlikte bu yeni duygu keşfini hissedebiliyoruz. Filmdeki etkiyi yakalayabilmek için sinemada izlemek  aşikarken, evde otururken izlediğimizde bile bunun gibi tek bir parçadan bütün bir anlatımı yakalayabilirsiniz.

Ana’nın yaşamına dair temel, zekice korkutan duygusal bir ilişkiye dayandırılır. Bu ilişki asla gerçek anlamda açık değildir ve biz onun evdeki deneyimleri ve  ebeveynleriyle ilgili gözlemlerden bir takım yetiştirme ilişkisi olduğunu varsayarız. “Amer” ile amaçlanan şey  herhangi bir kalıba ya da ifadeye uymayabilir. Ancak yine de hareketin, sesin ya da resimlerin kendi bağlamlarındaki anlamlı geçmişine bir öncüldür. Diyaloga gerek olmadan bile, kastedilen duygunun ne olduğunu anlayabiliyoruz.

Filmdeki 3 bölümde Ana’yı canlandıran 3 farklı oyuncununun da birbirlerine benzeyen ve her şekilde de aynı karakterlere sahip hissi yaratan 3 aktristi buldukları için bile saygıyı ve izlenmeyi hakediyor.

Bu yazıda Giallo’nun İtalyan sinemasında gösterdiği gelişimi ve döneminin popüler türünün neden yıldan yıla farklılık gösterdiğini, Giallo’yu başlı başına bir tür olarak ele alıp, işlediği konuları, sinema tarihinde gösterdiği gelişimi aşağıda anlatmaya çalışacağız.

Tür Konuları

1929’da Milanese Publishing Mondadori büyük bir promosyon kampanyasının bir parçası olarak belirgin biçimde gizemli hikayeleri konu alan sarı ciltli ve bu sebeple İtalyanca sarı anlamına gelen giallo olarak adlandırılan bir dizi kitap yayımladı. Bu eserler esasen Sherlock Holmes’un İngiliz ‘’rasyonel-sonuç’’ hikayelerinden ithal edilen çeviriler ve Edgar Allen Poe modeli üzerine kurulu yirminci yüzyıl başlarının Amerikan yarı-fantastik cinayet gizemlerinden oluşmaktadır.

1929’dan önce, dedektiflik kavramı İtalyanlarca tanınan bir şey değildi ancak bu keşif, gizem ve araştırma eserlerinin tedavülde olmadığı anlamına gelmiyor. Gialli’nin yayımı 1930 ve 1940’larda arttı ancak 1940’ların “katı” dedektif hikayelerinin Amerika’dan ithali ve çevirileri Mussolini tarafından bozucu etkileri ve suçun çekici hale gelmesinin “iradesiz” İtalyanlar üzerinde olumsuz etki yaratacağı gerekçesi ile derhal yasaklandı.

Çok geçmeden İtalyan yazarlar ilk İngiliz ve Amerikan rasyonel düşünce ve mantıksal çıkarım modelleri üzerine kurulu İngilizleştirilmiş takma isimlerle kendi giallilerini yazmaya başladı. Ancak savaştan sonra, öncelikli olarak Leonardo Sciascia’nın eserinde gerçek bir İtalyan roman modeli ortaya çıkmaya başladı. Sciascia sadece kendi önemli giallisini (Il giorno della civetta [The Day of the Crow] ve A ciascuno il suo [To Each His Own])yazmadı; aynı zamanda İtalyan giallosunun özgünlüğü ve başta Gramsci’nin tarafında olan İtalyan entellektüeller tarafından ciddiye alınmasının gerekliliği üzerine 1950’lerde iki tartışmalı makale yayımladı. Günümüzde, Umberto Eco’nun 1984’te yayımlanan Il nome della rosa (The Name of the Rose) adlı eseri İtalya dışında tanınan en ünlü ve prestijli gialli eseri olmakla birlikte, gialli halen İtalyanlar tarafından yazılmaya devam etmektedir. Bunların yanında, Thomas Harris, Patricia Conrwell gibi diğer birçok romancının sayısız İtalyanca çevirisi bulunmaktadır.

Ancak bizi burada ilgilendiren giallo’nun sinematik yönü ve bu 1960’ların başında İtalyan sinemasının “Altın Çağında” ortaya çıkıyor. Giallo’nun sinematik biçiminde göze çarpan ilginç noktalardan biri ise yazılı benzerine kıyasla bir tür olarak daha az değişmez olması. Terim kendi başına, türlerde sık sık olduğu gibi, bir nitelik ya da duygunun tanımlamasını ifade etmez. Daha olağandışı ve esnek bir biçimde yıldan yıla farklılık gösteren devingen ve geçirgen sınırları olan ‘’kavramsal’’ bir kategori olarak işlev görmektedir ve gotik korku (La lama nel corpo [The Murder Clinic, Emilio Scardimaglia, 1966]), polis prosedürleri (Milano, morte sospetta di una minorenne [Sergio Martino, 1975]), suç melodramları (Così dolce, così perversa [So Sweet So Perverse, Umberto Lenzi, 1969]) ve komplo filmlerini (Terza ipotesi su un casa di perfetta strategia criminale [Who Killed the Prosecutor and Why?, Giuseppe Vari, 1972]) içerir.

Bu sebeple, giallo’nun konvansiyonel biçimde tür olarak analiz edilenden daha farklı olduğu anlaşılmalıdır.  İtalyanlar akım ve trendle birlikte tür ve döngülere de atıfta bulunan filone sözcüğünü kullanıyorlar. Bu, esas olarak Amerikan film türleri üzerine kurulu tür teorisi sınırlandırmalarına ve ayrıca diğer popüler film yapan milletlerin nasıl anladıklarına ve prodüksiyonları ile nasıl ilişkilendirdikleri ile ilgili tekrar tanımlama gerekliliğine işaret etmektedir. Giallo’ya yapılan bu giriş, bu sebeple, edebi tarihinin belirttiği şekilde bir tür olmadığı; ancak türsel tanımlara direnen bir film şekli olduğu ön savı ile başlamaktadır. Bu bağlamda, İtalyan korku ve poliziotto (polis) türlerine benzememesine rağmen, giallo promosyonu yapılabilecek, eleştirilebilecek, üzerinde çalışılabilecek… bir kavram olarak algılanabilir.

Doğası gereği giallo, özel bir şey oluşturmak için hem film eleştirisinde hem de film endüstrisinde türü “sabitleyen” Anglo-Amerikan sınırlandırmacı düşsel türün ötesine geçen Hollywood dışı filmlerin nasıl sınıflandırılması konusunda varsayımlarımıza karşı çıkmaktadır. Ancak yukarıda üstü kapalı bir şekilde söylendiği üzere giallo’nun açık tanımlara karşı direnmesine rağmen, belirlenebilir tematik ve biçemsel değişmeceler bulunmaktadır. Basma kalıp bir giallo vardır ve giallo fanı giallo düzenini nelerin oluşturduğuna dair kendi fikirlerine sahiptir. Bu sebeple aşağıda değinilen noktalar bu ‘düzen’in benzer bakış açılarını açığa kavuşturma ve tanımlama teşebbüsleridir.

İlk Çabalar

1963’te Mario Bava ilk gerçek İtalyan giallosunu çekti: La ragazza che sapeva troppo (The Girl Who Knew Too Much). İtalyan giallosunun, Bava’nın filmlerine dayandığı konusu tartışılabilir çünkü terim genellikle Luchio Visconti’nin Ossessione (1943) filmi ile ilişkilendirilmektedir. Ancak Bava’nın filminin giallo’nun  ‘gerçek’ başlama noktası olmasının sebebi onun açık ve başarılı bir biçimde izleyiciye, gerçekten, ‘’İtalyan giallosu başarıldı’’ demesidir.

Açılış sekansında Nora Davis (Letícia Roman) uçakta giallo romanı okur. Tüm sahne tek seferde birçok elementi bir araya getiren hareketlerden oluşur (mise-en-abîme) (Dario Argento, Tenebre [Unsane, 1982]). Giallo’nun edebi kökeninin sahnelenmesi; bir yabancının İtalya’ya gelmesi/İtalya’da bulunması; sadece yeni yeni ortaya çıkan Avrupa jet-setlerinin bir işareti olarak değil (hava alanlarında kaç giallinin başlandığını ya da bittiğini düşünün), ayrıca İtalyan sinemasının turist noktaları ile ‘’İtalyan-lığı’’ nasıl pazarladığının bir gösterimi olan (ünlü meydan, çeşme ve anıtların etrafında sayısız ölümün yanı sıra Bava’nın filminde İspanyol Merdivenleri’ndeki cinayet ile başlaması) seyahat ve turizm saplantısı; ve elbette moda ve stil.

Giallo katili ile ilişkilendirilen siyah yağmurluğun 1960’lardaki Avrupa modasından kaynaklandığını ve giallo’nun en belirgin görsel kinayesinin olmasının yanı sıra katilin moda seçimi sonucu yıllar içinde değiştiğini söylemek mümkün. Bava’nın Sei donne per l’assassino (Blood and Black Lace, 1964) moda evinde geçen filmi de bu gözlemi doğrulamaktadır.

La ragazza che sapeva troppo’ya dönersek, filmin Amerikan adı giallo’nun görsel ve testimone oculare ya da görgü tanığı ile ilgili olan saplantısını gösteren The Evil Eye’dır. La ragazza che sapeva troppo (The Girl Who Knew Too Much) The Girl Who Saw Too Much olarak adlandırılabilirdi ancak bu başlıktaki Hitchcock imasına bir ihanet olacaktı. Nora Roma’daki İspanyol Merdivenleri’nde tanık olduğu cinayetteki durumunu sorgular. Bilinçsiz ve sayıklar bir halde kendini hastanede bulur ve hem polis hem de doktoru tarafından sorgulamaya maruz kalır.

Karışık doktor-dedektif söylemi de gialloda popülerdir. Halüsinasyonlar ve hayali görüntüler Una lucertola con la pelle di donne (Lizard in a Woman’s Skin, Lucio Fulci, 1971) ve Lo strano vizio della signora Wardh (Next!, Sergio Martino, 1971)da hem baş kahraman hem de anlatı gizeminde merkezdedir ve giallo’nun kalıtsal patolojik dişiliğinin ve ‘’hasta’’ kadının büyüsünün birer parçalarıdır. Burada birçok histerik bulunmaktadır: dişilik yoluyla olmasına rağmen anlatılarını ‘hastalığın’ ve gizemin düşüşüne bağlayan Il coltello di ghiaccio (Knife of Ice, Umberto Lenzi, 1972) ve Tutti i colori del buio (They’re coming to get you, Sergio Martino, 1972) filmleri gibi.

1960’lar İtalyan sinemasındaki giallo için yavaş ancak kesin bir dönemdi. 1963’ün The Evil Eye’ını takip eden dönem sadece giallo için değil ayrıca İtalyan korku filmleri için de yönetmenlere yeni bir alanın açık bir haritasını çizdi. 60’ların başlarından ortalarına kadar, giallo; western, korku ve peplum (sword and sandals) gibi diğer türlerin gücünü göstermedi. Ancak zaman zaman varlığının etkisi azalsa da giallo’nun önemli noktalarından biri uzun ömürlü olmasıdır. Son Dario Argento filmi Non ho sonno (Sleepless, 2001) ile İtalyan sinemasında kırk yıldan fazla sürmüştür. Sleepless yönetmen için sadece bir biçime dönüş oluşturmaz aynı zamanda kendi ilk eserini L’Uccello dale piume di cristallo (The Bird with the Crystal Plumage, 1969) tekrar ziyaret etmesini işaret eder. Belki de, yine giallo’nun var olan gücü homejenleştirici kısıtlamaların direncine indirgenebilir. Geleneksel tür üyeliği genellikle filmleri özel tarihi ve eleştirel kategorilere sabitleyerek biçimlerini etkiler.

Gailloyu türsel ve tarihi terimlerle tanımlamak yerine, daha çok savaş sonrası dönemde İtalyan sinemasının metinsel ve endüstriyel özgünlüğünün çeşitli kurumlar, iletişim ağlarından biçimlenmiş bir “söylemsel” moda olarak anlamamız daha doğru olur. Giallo, cinayet, gizem, sorgulama, psikanalitik, tatil, yabancılaşma ve araştırma ekseninde döner.

Psiko-Analiz

Giallo genel anlamıyla psikanalitik sorgulama gerektirir ve aynı zamanda hem ‘’analitik olay’’ hem de “klasik belirtiler” göstermektedir. Her zaman olduğu gibi, bu gösterim dişilik yoluyla gerçekleşir ancak bazı durumlarda – hemen hemen her Dario Argento filmlerinde olduğu gibi- erkeklik odak noktası haline gelir. Tipik Argento başkahramanı sıklıkla seri cinayete karşı koyamayan bir katil (psikanalitik olarak “tekrarlama güdüsü”) tarafından işlenen suçun meydana geldiği yere geri dönen kurban/travmanın tanığıdır (Freudian “nachtraglichkeit”;  hafızanın yeniden yazılması; genellikle flashback sekansları ile gösterilir).

L’occhio nel labirinto (The Eye in the Labyrinth, Mario Caiano, 1972) bayan hastası tarafından sevgili, doktor ve baba olarak karıştırılan erkek bir psikanalistin cinayetini konu alır. Giallo’nun kadın kahramanlarının birçoğu terapi görmektedir, terapi görmüştür ya da kahramana tedavi görmesi gerektiği söylenmektedir. (para psikolojik tedirginliğin giallo kraliçesi, Edwige Fenech olmalıdır.)

Giallo psiko-analiz savunmasında bir paradigma durumudur. Psikanalitik yorumlamayı teşvik eder ve her senaryoyu tam ve göz alıcı bir biçimde sahneler.

Testimone oculare

Suçun görgü tanığı için kullanılan İtalyanca bir cümledir. Gialli’yi İtalyanca izleyenler bu iki kelimeyi sık sık duyacaklardır. Giallo, bazen gözlemleme ve bunun sonucunda ortaya çıkan görgü tanıklığı üzerine kurgulanır. Alfred Hitchcock’un Rear Window (1954) isimli filminin tekrarlanması olan Il gatto a nove code (The Cat O’ Nine Tails, Dario Argento, 1971) filmi de bu eksen etrafında döner.

Her tür görüntü/bilgi dinamikleri gialloda araştırılmıştır ancak yabancı flaneur Sam Dalmas’ın (Tony Musante) şık bir Roma sanat galerisinde bir bıçak saldırısına tanık olduğu L’Uccello dale piume di cristallo deki kadar büyük bir etki oluşturmamıştır. Galeri görünürlüğü ve belirginliği en üst seviyeye ulaştırma ile ilgilidir: alan küçüktür ve suç dışında diğer bakışlar için dikkat dağıtıcı öğeler yoktur; kapılar/facade büyük cam panellerden oluşur; hiçbir şey engellenmemektedir; tüm alan son derece aydınlıktır. Dalmas’ın görüntüsüne katkıda bulunan bu desteklere rağmen kendi bakış gerçeğini görmede (ya da psikanalitik terimleri yanlış değerlendirirmek) başarısız olur. Diğer görgü tanığı anlatısı üzerine kurulu gialliler ise  Passi di danza su una lama di rasoio (Death Carries a Cane, Maurizio Pradeaux, 1972) ve La ragazza che sapeva troppo’dur.

Görgü tanıklığı ve izleyiciyi ters köşeye yatıran görüş temaları içeren filmlerin birçoğunun isminde “gli occhi” (göz) geçer. (örneğin I gatto dagli occhi di giada [The Cat's Victim, Antonio Bido, 1977] ve Gli occhi freddi della paura [Cold Eyes of Fear, Enzo Girolami Castellari 1971]).

Suçluyu Ortaya Çıkarma

Suçluyu ortaya çıkarma işinde giallo daha az bir uzlaşım göstermektedir. Yani katil filmin sonuna kadar ortaya çıkmaz ve izleyiciyi farklı kişiler üzerine yoğunlaştırır. Ortaya çıkarma işi patolojik olandan kimlik ve sunum yoluyla nasıl ayrılabileceğine dair bir araştırmaya giriş noktasıdır. Psikoanalizle birlikte, ortaya çıkarma işi  on dokuzuncu yüzyıl epistemolojisinin büyük sorunlarından biriydi ve şu anda dedektif ve analizci arasında analoji yapmak için kullanılan bir klişedir.

Sette scialli di seta gialla (Sergio Pastore, 1972) ve La bestia uccide a sangue freddo (Slaughter Hotel, Fernando di Leo, 1971)’nin de aralarında bulunduğu giallilerin birçoğu açıkça patolojik olanı belirler ve karakterizasyonu kullanmak bu özellikteki filmlerin tek amacıdır. Bu sebeple dedektifin işi ortaya çıkarma, adlandırma ve sosyal ve ahlaki açıdan tehdit edici unsur olarak ötekiliği barındırmaktır. Ancak birçok ilerici gialli (genellikle Argento’nunkiler ve aynı zamanda Giornata near per l’ariete [The Fifth Chord, Luigi Bazzoni, 1973]) erkeklik ve kimlik konularını araştırmak için suçu ortaya çıkarma uzlaşımları ve inceleme prosedürleri ile ilgilenir. Bu tarz giallide kilit temalar ötekileşmeyi, başarısız araştırmayı, diğeri olmayı da içinde barındırır.

Dikkat Çekici Giysiler

Birçok gialli izleyicisi Susan Scott’ın bir sonraki soyunma sahnesini beklerken, birçoğu da onun bir diğer harika kıyafetini görmeyi bekler. Söz konusu giallo hem erotik öngörüyü hem de kıyafet hassasiyetini teşvik eder. Giallo 1960 ve 70’lerin bir türüdür ve bu yıllar kıyafet açısından son derece dikkat çekicidir.

Kaç gialli moda evlerinde ya da moda evlerinin çevresinde geçmektedir? Sei donne per l’assassino, Nude per l’assassino (Strip Nude for your Killer, Andrea Bianchi, 1975) ve La dama rosa uccide a sette volte (The Red Queen Kills Seven Times, Emilio P Miraglia, 1972), bunlardan sadece bir kaçı. Peki kaç gialli kurbanı modeldir?

Edebi açıdan

Giallo’nun 1930’lardaki kökenlerine atıfta bulunursak, İngiliz çevirileri ve ilk Amerikan cinayet gizemleri ile birlikte sinematik giallo’nun edebi türe olan borcu unutulmaz. En belirgin örnekler ise giallo kitabının bir nesne olarak La ragazza che sapeva troppo filminde sahnelenmesi ve Unsane isimli filmde giallo yazarının/okuyucusunun anlatının merkezinde olmasıdır. İkinci filmde, Peter Neal (Antonio Francoisca) Amerikalı bir gialli yazarı ve Giuliano Gemma’nın detektifi hırslı bir Sherlock Holmes okuyucusudur.

Film listesinde adı geçmediği halde Agatha Christie, Concerto per un pistola (The Weekend Murders, Michele Lupo, 1970) ve Cinque bambole per la luna d’agostso (Five Dolls for an August Moon, Mario Bava, 1970) için bir ilham ve imitasyon kaynağı olmuştur. Edgar Allen Poe eserleri de gialli filmlere uyarlanmıştır, örneğin Sette note in nero (The Psychic, Lucio Fulci, 1977) ve Due occhi diabolici (Two Evil Eyes, Dario Argento ve George Romero, 1990).

Sömürge Sonrası Sorunu

Seyahat, tatil, egzotizm, melezlik ve yabancılık giallo’nun benzer özellikleridir. 1950’lerden sonra İtalyan sinemasının metinselliği ulusal film hareketi ve ulusal kimlik kapsamında problem yaratan sorguların önünü açan birçok özelliğe de sahiptir. Giaollo nun başkahramanı genellikle İtalya’da bir yabancı ya da İtalya’da tatil yapan bir turisttir. Mekan ise “Egzotik yerler”, İskoçya (L’iguana dalla lingue di fuoco [The Iguana with a Tongue of Fire, Riccardo Freda, 1971]), Haiti (Al tropico del cancro [Death in Haiti, Edoardo Mulargia, 1972]) ve Afrika’dır(L’uomo piú velonosa del cobra [Human Cobras, Bitto Albertini, 1971]). Karakterler sabit bir şekilde evde ya da başka bir mekanda bulunmazlar; daima farklı mekanlarda bulunurlar. Bu farklılık transatlantik hava yollarının reklamlarını ve elbette J&B viskisinin seyahat eden yolcuların favori içeceği olmasını doğrulamaktadır.  Bu Avrupa Sinema tarihindeki en göze çarpan ürün olmalı.

Giallo İtalya’da kurgulandığında, tipik olarak üç farklı rota izler. Bazen tanınabilir turist merkezleri ile ‘’İtalyan-lığın’’ tanıtımını yapar. Diğer zamanlarda İtalya’nın belirleyici özelliklerini göz ardı ederek İtalyan-lığı başka bir Avrupa ülkesi ile silmeye çalışır. Ve yine bazen esrarın gerçekleştiği mekan olarak kırsal-tarihsel yerleri seçer, La casa dale finestre che ridono (The House with the Windows that Laugh, Pupi Avati, 1976) da olduğu gibi.

İtalyan popüler sineması ulusal olmayanı teşvik etme eğilimindedir ve bu farklı biçimlerde yabancı olanın seyahati ve turist bakış açısı ile abartılmış olarak karşımıza çıkabilir. Ugo Liberatore’nin Incontro d’amore a Bali (1969) ve The Black Emanuelle  (1975-83)serileri (1975-83) bir soft-porno olarak karşımıza çıkmaktadır ve bu Anne McClintock’un “porn-tropikleri” olarak adlandırdığı giallo’nun daha pan-egzotik gizem araştırması ve değişen zevklerle ve halkın ilgisini canlı tutma olarak filme yansımıştır.

Giallo’nun popülaritesi ulusal boyuttan çıkıp uluslar arası bir boyuta da ulaşmış, hatta Japonya’da anime bir giallo bile yapılmıştır (Perfect Blue, Satoshi Kon, 1997). Ayrıca İspanyol (Una libelua para cada muerto [A Dragonfly for Each Corpse, Leon Klimovsky, 1974]), Belçikalı (Die Potloodmoorden [The Pencil Murders, Guy Lee Thys, 1982]), ve daha bir çok ülkenin giallo filmlerine rastlamak mümkündür.

Nove ospiti per un delitto Agatha Christie romanları tadında, vasatın çok fazla üstüne çıkmayı başaramamış, giallo furyasının son dönem örneklerinden bir İtalyan giallo.

Filmin konusu kısaca şöyle, zengin bir burjuva ailesinden dokuz kişi tatil yapmak üzere bir adaya giderler, fakat adada kimse yaşamamaktadır. Ailenin reisi Ubaldo (Arthur Kennedy) bu adada hoş bir eve sahiptir. Fakat problem şudur ki, yaşlı adam ve üç oğlu karanlık bir sırra sahiptir ve bu sır onları tek tek avlamaya başlar.

Filmin yönetmen koltuğunda Ferdinando Baldi yer alırken, senaryosu da Fabio Pittorru’ya ait. Arthur Kennedy ise filmin başrolünde gördüğümüz isim. Kennedy dışında filmin oyuncu kadrosunda Massimo Foschi, John Richardson, Venantino Venantini yer alıyor. Filmin oyuncu kadrosu, özellikle erkek oyuncular giallo fanlarına tanıdık gelecek simalar. Performanslarına gelince, oyuncuların canlandırdığı karakterler üzerlerine zorla giydirilmiş birer giysi gibi duruyor. İçlerinden herhangi biri kaybolduğunda ya da öldüğünde umurlarında olmaması ve böyle davranmaları izleyiciye çok da inandırıcı gelmiyor. Filmdeki orantısız ve gereksiz çıplaklıkta izlerken beni en çok rahatsız eden başka bir konuydu. Bunu yanı sıra hemen hemen her sahnede oyuncuların yanında gördüğüm J&B şişesinin sırrını ise hala çözebilmiş değilim.

Filmde diğer İtalyan filmlerinden aşina olduğumuz sahneler görmek mümkün. Örneğin filmin başında filmle çok da alakası olmayan bir çiftin öldürülüşünü görüyoruz. Daha sonra çifti öldüren grup, çiftten erkek olanı gömer ve adamlar gittikten sonra kamera mezardan çıkan ele zoom yapar. Zombi filmlerinden aşina olduğumuz bu sahne D’Amato’nun Erotic Night of the Living Dead filmine belki de esin kaynağı oluyor. Yine filmin bir adada geçmesi yine D’Amato’nun Antropophagus ve Mario Bava’nın A Bay of Blood filmlerini hatırlatıyor.

Giallo filmlerinin en belirgin özelliklerinden olan siyah eldivenli bir katil portresi Nove ospiti per un delitto’da çizilmemekte. Yazının başında da belirttiğim gibi film izleyiciye Agatha Christie romanı okuyor hissi veriyor.

Link: